با پایان فصل برداشت، در برخی مناطق شاهد سوزاندن کاه، کلش و سایر بقایای محصولات کشاورزی در فضای باز هستیم. فارغ از اینکه این آتشسوزیها چگونه و توسط چه کسی انجام میشوند، از دیدگاه سلامت عمومی یک نکته اهمیت ویژه دارد:
دود حاصل از سوزاندن بقایای کشاورزی فقط یک دود معمولی نیست؛ بلکه مخلوطی از ذرات معلق و گازهای آلاینده است که میتواند سلامت دستگاه تنفسی و قلب و عروق را تحت تأثیر قرار دهد.
دود حاصل از سوزاندن بقایای کشاورزی حاوی چه آلایندههایی است؟
سوختن بقایای گیاهی در فضای باز معمولاً در شرایط کاملاً کنترلشده انجام نمیشود. در نتیجه، علاوه بر دیاکسیدکربن، آلایندههای مختلفی وارد هوا میشوند؛ از جمله:
- ذرات معلق PM10
- ذرات ریز PM2.5
- کربن سیاه و کربن آلی
- مونوکسید کربن (CO)
- اکسیدهای نیتروژن (NOx)
- ترکیبات آلی فرّار (VOCs)
- هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای (PAHs)
نوع محصول، میزان رطوبت بقایا و شرایط احتراق میتواند بر نوع و میزان آلایندههای منتشرشده اثر بگذارد. مطالعات علمی نشان دادهاند که سوزاندن بقایای کشاورزی میتواند به افزایش ذرات معلق و کاهش کیفیت هوا در مناطق اطراف منجر شود.
PM2.5 چیست و چرا برای سلامت مهم است؟
PM2.5 به ذرات معلق با قطر آیرودینامیکی کمتر از ۲/۵ میکرومتر گفته میشود. این ذرات به اندازهای کوچک هستند که میتوانند تا بخشهای عمقی ریه نفوذ کنند.
مواجهه با PM2.5 با التهاب و استرس اکسیداتیو و افزایش خطر بیماریهای تنفسی و قلبی ـ عروقی ارتباط دارد. سازمان جهانی بهداشت نیز ذرات معلق را از مهمترین آلایندههای هوا از نظر پیامدهای سلامت میداند.
بنابراین بوی دود معیار مناسبی برای سنجش میزان خطر نیست؛ ممکن است فرد بوی دود را چندان احساس نکند، اما همچنان در معرض ذرات بسیار ریز و نامرئی قرار داشته باشد.
اثرات کوتاهمدت دود بقایای کشاورزی بر سلامت
قرار گرفتن در معرض دود میتواند موجب بروز یا تشدید علائمی مانند موارد زیر شود:
- سرفه
- تحریک و سوزش گلو
- آبریزش بینی
- سوزش و اشکریزش چشم
- سردرد
- تهوع
- خسخس سینه
- تنگی نفس
- احساس فشار یا ناراحتی در قفسه سینه
- تشدید علائم آسم و سایر بیماریهای تنفسی
شواهد علمی درباره مواجهه با دود حاصل از سوختن زیستتوده نشان میدهد که مواجهه کوتاهمدت نیز میتواند با افزایش علائم تنفسی و پیامدهای نامطلوب سلامت همراه باشد.
آیا فقط افراد نزدیک مزرعه در معرض خطر هستند؟
خیر.
آلایندههای حاصل از سوختن بقایای کشاورزی میتوانند به وسیله باد جابهجا شوند و کیفیت هوای مناطق اطراف را تحت تأثیر قرار دهند. میزان مواجهه افراد به عواملی مانند فاصله از محل آتش، سرعت و جهت باد، شرایط جوی، مدت زمان سوختن و مقدار بقایای سوزاندهشده بستگی دارد.
سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید میکند که آلودگی ناشی از فعالیتهای کشاورزی، از جمله سوزاندن بقایای کشاورزی، میتواند جمعیتهای خارج از مناطق صرفاً روستایی و کشاورزی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
چه افرادی آسیبپذیرترند؟
اگرچه دود و ذرات معلق میتوانند برای همه افراد مضر باشند، برخی گروهها آسیبپذیرتر هستند؛ از جمله:
- کودکان
- سالمندان
- افراد مبتلا به آسم
- بیماران مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)
- افراد مبتلا به بیماریهای قلبی ـ عروقی
- افرادی که بیماریهای زمینهای تنفسی یا قلبی دارند
کودکان به دلیل رشد مداوم دستگاه تنفسی و ویژگیهای تنفسی خود، ممکن است نسبت به آلودگی هوا آسیبپذیرتر باشند.
دود مزارع فقط به ریه آسیب نمیزند
تصور اینکه دود فقط ریهها را تحت تأثیر قرار میدهد، درست نیست.
ذرات ریز موجود در آلودگی هوا میتوانند با ایجاد التهاب و استرس اکسیداتیو بر سیستم قلبی ـ عروقی نیز اثر بگذارند. به همین دلیل، افزایش آلودگی هوا بهویژه برای افرادی که از قبل بیماری قلبی ـ عروقی دارند، اهمیت بیشتری دارد.
مطالعات انجامشده درباره سوزاندن بقایای کشاورزی نیز نشان دادهاند که این فعالیت میتواند بار آلودگی ذرات معلق را افزایش داده و پیامدهای قابل توجهی برای سلامت جمعیت داشته باشد.
آیا مواجهه کوتاهمدت هم اهمیت دارد؟
بله.
برای ایجاد پیامدهای نامطلوب ناشی از آلودگی هوا، لزوماً نیاز به مواجهه چندینماهه یا چندینساله نیست. مواجهه کوتاهمدت با غلظت بالای ذرات معلق نیز میتواند علائم تنفسی را تشدید کند و برای افراد آسیبپذیر اهمیت بیشتری داشته باشد.
به همین دلیل، حتی در دورههای کوتاهمدت سوزاندن بقایای کشاورزی، کاهش مواجهه با دود اهمیت دارد.
«طبیعی بودن» بقایای گیاهی به معنای «بیضرر بودن» دود نیست
گاهی تصور میشود چون کاه، کلش و سایر بقایای گیاهی مواد طبیعی هستند، دود حاصل از سوختن آنها نیز بیضرر است.
این برداشت درست نیست.
طبیعی بودن ماده اولیه، به معنای بیضرر بودن محصولات حاصل از احتراق آن نیست.
سوختن مواد گیاهی میتواند ذرات ریز و ترکیبات مختلف آلاینده تولید کند. بنابراین دود حاصل از سوختن بقایای کشاورزی نیز باید بهعنوان یکی از منابع آلودگی هوا مورد توجه قرار گیرد.
در روزهای دودگرفتگی چه کنیم؟
اگر دود ناشی از سوزاندن بقایای کشاورزی به مناطق مسکونی رسید:
۱. تا حد امکان از حضور طولانیمدت در فضای باز و در مسیر مستقیم دود خودداری کنید.
۲. فعالیت بدنی و ورزش شدید در فضای باز را کاهش دهید؛ زیرا فعالیت بدنی شدید باعث افزایش حجم هوای تنفسی و در نتیجه افزایش میزان آلاینده ورودی به ریه میشود.
۳. در زمان ورود دود، درها و پنجرههای ساختمان را بسته نگه دارید.
۴. کودکان، سالمندان و افراد مبتلا به بیماریهای قلبی و تنفسی را تا حد امکان از معرض دود دور نگه دارید.
۵. افراد مبتلا به آسم یا سایر بیماریهای تنفسی، داروهای تجویزشده خود را طبق دستور پزشک مصرف کنند و در صورت تشدید علائم، برای دریافت خدمات پزشکی اقدام کنند.
۶. در صورت بروز تنگی نفس شدید، درد یا فشار قفسه سینه، گیجی، کاهش سطح هوشیاری یا کبودی لبها، فرد باید فوراً تحت ارزیابی پزشکی قرار گیرد.
یک پیام مهم برای سلامت جامعه
سوزاندن بقایای کشاورزی فقط باعث ایجاد دود و بوی نامطبوع نمیشود؛ بلکه میتواند یکی از منابع انتشار ذرات معلق و آلایندههای هوا باشد.
این آلایندهها میتوانند سلامت دستگاه تنفسی و قلب و عروق را تحت تأثیر قرار دهند و خطر برای کودکان، سالمندان و افراد مبتلا به بیماریهای قلبی و تنفسی بیشتر است.
همچنین دود حاصل از آتشسوزیهای کشاورزی میتواند با جریان هوا جابهجا شود و مناطق مسکونی اطراف را نیز تحت تأثیر قرار دهد. مطالعات انجامشده در کشورهای مختلف، از جمله مطالعات مدلسازی در هند، نشان دادهاند که سوزاندن بقایای کشاورزی میتواند سهم قابل توجهی در آلودگی PM2.5 و بار بیماری ناشی از آلودگی هوا داشته باشد؛ البته نتایج کمی این مطالعات به شرایط جمعیتی و جغرافیایی همان مناطق مربوط است و نباید بدون بررسی به سایر مناطق تعمیم داده شود.
خلاصه
هرجا دود ناشی از سوزاندن بقایای کشاورزی وجود دارد، احتمال مواجهه انسان با ذرات ریز و سایر آلایندههای مضر نیز وجود دارد. هرچه غلظت آلایندهها و مدت مواجهه بیشتر باشد، نگرانیهای مربوط به سلامت نیز افزایش مییابد.
منابع علمی منتخب
1. World Health Organization (WHO). Agriculture: sectoral solutions for air pollution and health. 2025.
2. World Health Organization (WHO). Air quality, energy and health – Agriculture.
3. Lan R, et al. Air quality impacts of crop residue burning in India and mitigation alternatives. Nature Communications. 2022.
4. Lin M, Begho T. Crop residue burning in South Asia: A review of the scale, effect, and solutions. Journal of Environmental Management. 2022.
5. Parambil-Peedika A, et al. Agroecological impacts of crop residue burning: A qualitative systematic review. Science of the Total Environment. 2025.